अथातो हिताहितीयमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१||
यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
यद्वायोः पथ्यं तत् पित्तस्यापथ्यमित्यनेन हेतुना न किञ्चिद्द्रव्यमेकान्तेन हितमहितं वाऽस्तीति केचिदाचार्या ब्रुवते |
तत्तु न सम्यक्; इह खलु यस्माद्द्रव्याणि स्वभावतः संयोगतश्चैकान्तहितान्येकान्ताहितानि हिताहितानि च भवन्ति ||३||
तत्र ,एकान्तहितानि जातिसात्म्यात् सलिलघृतदुग्धौदनप्रभृतीनि; एकान्ताहितानि तु दहनपचनमारणादिषु प्रवृत्तान्यनलक्षारविषादीनि, संयोगादपराणि विषतुल्यानि भवन्ति; हिताहितानि तु यद्वायोः पथ्यं तत् पित्तस्यापथ्यमिति ||४||
अतः सर्वप्राणिनामयमाहारार्थं वर्ग उपदिश्यते; तद्यथा- रक्तशालिषष्टिककङ्गुक्रमुकुन्दकपाण्डुकपीतकप्रमोदककालकासनकपुष्पककर्दमकशकुनाहृतसुगन्धककलम- नीवारकोद्रवोद्दालकश्यामाकगोधूमयववैणवैणहरिणकुरङ्गमृगमातृकाश्वदंष्ट्राकरालक्रकरकपोतलावतित्तिरिकपिञ्जलवर्तीरवर्तिका मुद्गवनमुद्गमकुष्ठकलायमसूरमङ्गल्यचणकहरेण्वाढकीसतीनाश्चिल्लिवास्तुकसुनिषण्णकजीवन्तीतण्डुलीयकमण्डूकपर्ण्यः, गव्यं घृतं, सैन्धवं, दाडिमामलकमित्येष वर्गः सर्वप्राणिनां सामान्यतः पथ्यतमः ||५||
तथा ब्रह्मचर्यनिवातशयनोष्णोदकस्नाननिशास्वप्नव्यायामाश्चैकान्ततः पथ्यतमाः ||६||
एकान्तहितान्येकान्ताहितानि तु प्रागुपदिष्टानि, हिताहितानि तु यद्वायोः पथ्यं तत् पित्तस्यापथ्यमिति ||७||
संयोगतस्त्वपराणि विषतुल्यानि भवन्ति |
तद्यथा- वल्लीफलकवककरीराम्लफललवणकुलत्थपिण्याकदधितैलविरोहिपिष्टशुष्कशाकाजाविकमांसमद्यजाम्बवचिलिचिममत्स्यगोधावराहांश्च नैकध्यमश्नीयात् पयसा ||८||
रोगं सात्म्यं च देशं च कालं देहं च बुद्धिमान् |
अवेक्ष्याग्न्यादिकान् भावान् रोगवृत्तेः प्रयोजयेत् ||९||
अवस्थान्तरबाहुल्याद्रोगादीनां व्यवस्थितम् |
द्रव्यं नेच्छन्ति भिषज इच्छन्ति स्वस्थरक्षणे ||१०||
द्वयोरन्यतरादाने वदन्ति विषदुग्धयोः |
दुग्धस्यैकान्तहिततां विषमेकान्ततोऽहितम् ||११||
एवं युक्तरसेष्वेषु द्रव्येषु सलिलादिषु |
एकान्तहिततां विद्धि वत्स सुश्रुत नान्यथा ||१२||
अतोऽन्यान्यपि संयोगादहितानि वक्ष्यामः- नवविरूढधान्यैर्वसामधुपयोगुडमाषैर्वा ग्राम्यानूपौदकपिशितादीनि नाभ्यवहरेत्; न पयोमधुभ्यां रोहिणीशाकं जातुकशाकं वाऽश्नीयात्, बलाकां वारुणीकुल्माषाभ्यां, काकमाचीं पिप्पलीमरिचाभ्यां; नाडीभङ्गशाककुक्कुटदधीनि च नैकध्यं; मधु चोष्णोदकानुपानं; पित्तेन चाममांसानि; सुराकृशरापायसांश्च नैकध्यं; सौवीरकेण सह तिलशष्कुलीं; मत्स्यैः सहेक्षुविकारान्; गुडेन काकमाचीं, मधुना मूलकं, गुडेन वाराहं मधुना च सह विरुद्धं; क्षीरेण मूलकम्, आम्रजाम्बवश्वाविच्छूकरगोधाश्च; सर्वांश्च मत्स्यान् पयसा, विशेषेण चिलिचिमं; कदलीफलं तालफलेन पयसा दध्ना तक्रेण वा; लकुचफलं पयसा दध्ना माषसूपेन वा, प्राक् पयसः पयसोऽन्ते वा ||१३||
अतः कर्मविरुद्धान् वक्ष्यामः- कपोतान् सर्षपतैलभृष्टान्नाद्यात्; कपिञ्जलमयूरलावतित्तिरिगोधाश्चैरण्डदार्व्यग्निसिद्धा एरण्डतैलसिद्धा वा नाद्यात्; कांस्यभाजने दशरात्रपर्युषितं सर्पिः; मधु चोष्णैरुष्णे वा; मत्स्यपरिपचने शृङ्गवेरपरिपचने वा सिद्धां काकमाचीं; तिलकल्कसिद्धमुपोदिकाशाकं; नारिकेलेन वराहवसापरिभृष्टां बलाकां; भासमङ्गारशूल्यं नाश्नीयादिति ||१४||
अतो मानविरुद्धान् वक्ष्यामः- मध्वम्बुनी मधुसर्पिषी मानतस्तुल्ये नाश्नीयात्; स्नेहौ मधुस्नेहौ जलस्नेहौ वा विशेषादान्तरीक्षोदकानुपानौ ||१५||
अत ऊर्ध्वं रसद्वन्द्वानि रसतो वीर्यतो विपाकतश्च विरुद्धानि वक्ष्यामः- तत्र मधुराम्लौ रसवीर्यविरुद्धौ, मधुरलवणौ च, मधुरकटुकौ च सर्वतः, मधुरतिक्तौ रसविपाकाभ्यां, मधुरकषायौ च, अम्ललवणौ रसतः, अम्लकटुकौ रसविपाकाभ्याम्, अम्लतिक्तावम्लकषायौ च सर्वतः, लवणकटुकौ रसविपाकाभ्यां, लवणतिक्तौ लवणकषायौ च सर्वतः, कटुतिक्तौ रसवीर्याभ्यां कटुकषायौ च, तिक्तकषायौ रसतः ||१६||
तरतमयोगयुक्तांश्च भावानतिस्निग्धानतिरूक्षानत्युष्णानतिशीतानित्येवमादीन् विवर्जयेत् ||१७||
भवन्ति चात्र-
विरुद्धान्येवमादीनि वीर्यतो यानि कानिचित् |
तान्येकान्ताहितान्येव शेषं विद्याद्धिताहितम् ||१८||
व्याधिमिन्द्रियदौर्बल्यं मरणं चाधिगच्छति |
विरुद्धरसवीर्याणि भुञ्जानोऽनात्मवान्नरः ||१९||
यत्किञ्चिद्दोषमुत्क्लेश्य भुक्तं कायान्न निर्हरेत् |
रसादिष्वयथार्थं वा तद्विकाराय कल्पते ||२०||
विरुद्धाशनजान् रोगान् प्रतिहन्ति विरेचनम् |
वमनं शमनं वाऽपि पूर्वं वा हितसेवनम् ||२१||
सात्म्यतोऽल्पतया वाऽपि दीप्ताग्नेस्तरुणस्य च |
स्निग्धव्यायामबलिनां विरुद्धं वितथं भवेत् ||२२||
अथ वातगुणान् वक्ष्यामः-
पूर्वः समधुरः स्निग्धो लवणश्चैव मारुतः |
गुरुर्विदाहजननो रक्तपित्ताभिवर्धनः ||२३||
क्षतानां विषजुष्टानां व्रणिनः श्लेष्मलाश्च ये |
तेषामेव विशेषेण सदा रोगविवर्धनः ||२४||
वातलानां प्रशस्तश्च श्रान्तानां कफशोषिणाम् |
मधुरश्चाविदाही च कषायानुरसो लघुः |
दक्षिणो मारुतः श्रेष्ठश्चक्षुष्यो बलवर्धनः ||२५||
रक्तपित्तप्रशमनो न च वातप्रकोपणः |
विशदो रूक्षपरुषः खरः स्नेहबलापहः ||२६||
पश्चिमो मारुतस्तीक्ष्णः कफमेदोविशोषणः |
सद्यः प्राणक्षयकरः शोषणस्तु शरीरिणाम् ||२७||
उत्तरो मारुतः स्निग्धो मृदुर्मधुर एव च |
कषायानुरसः शीतो दोषाणां चाप्रकोपणः ||२८||
तस्माच्च प्रकृतिस्थानां क्लेदनो बलवर्धनः |
क्षीणक्षयविषार्तानां विशेषेण तु पूजितः ||२९||
इति सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थाने हिताहितीयो नाम विंशोऽध्यायः ||२०||